Museum Zaanse Tijd bestaat in 2026 vijftig jaar. Het is daarmee een van de oudste bezoeklocaties op de Zaanse Schans. En: inmiddels het enige Nederlandse museum geheel gewijd aan klokken. De collectie van het museum herbergt een unieke verzameling ‘Zaanlanders’ uit de periode 1675-1740. Ter gelegenheid van het jubileum is er nu de expositie ‘Pimp je Zaanse klok’.
In ‘Pimp je Zaanse klok’ hebben dertien kunstenaars een Zaanse stijlklok onder handen genomen en daar hun eigen visie op gegeven. De klok hoefde niet meer te lopen, alles was toegestaan – ook volledige onttakeling en deconstructie. Eén kunstenaar heeft twee nieuwe batterijklokjes toegevoegd – een erg leuk idee. Wie weet gaan we daarmee verder in ons winkelaanbod, met Zaanse stijlklokken die anders niet meer te redden zouden zijn.
Alle objecten zijn vervaardigd op basis van Zaanse stijlklokjes. Museum Zaanse Tijd: “Juweliers die al wat langer werkzaam zijn in de branche herkennen ze direct – ze werden decennialang door hen verkocht. Zaanse stijlklokjes zijn op grote schaal vervaardigde wandklokjes die in de periode 1960-1990 een must waren in een eigentijds interieur van de licht conservatieve Nederlandse middenklasse. Bij miljoenen zijn ze gemaakt.”
Het Zaanse stijlklokje hing in deze periode niet alleen in iedere spreekwoordelijk tweede Nederlandse huiskamer, het groeide in die periode ook uit tot een soort universeel symbolisch geschenk: het werd cadeau gegeven bij huwelijken, pensioneringen, bedrijfs- en ambtsjubilea, als afscheidsgeschenk bij het vinden van een nieuwe werkgever, bij de inwijding van nieuwe gebouwen, het werd ingezet als hoofdprijs bij prijsvragen en nog veel meer. “Het fenomeen zorgde er zelfs voor dat grote groepen mensen nu nog steeds denken dat vrijwel iedere oude wandklok een ‘Zaanse klok’ is”, aldus het Museum Zaanse Tijd. “In de jaren tachtig verschenen bovendien stukjes in de krant waarin columnisten meldden dat Nederland oververzadigd dreigde te raken met Zaanse stijlklokjes.”
“Minder bekend is dat de Zaanse stijlklokjes gebaseerd zijn op de echte Zaanse klokken uit de periode 1675-1740, waar het museum een unieke collectie van bezit. Ook bij inwoners van de Zaanstreek niet – merkwaardig genoeg werd het Zaanse stijlklokje in deze productieve industriële omgeving nooit vervaardigd. Ook het verhaal van de oorspronkelijke Zaanse klok wordt hier niet breed gedragen, zelfs niet in de vele actieve historische kringen die onze streek kent. Daarom werken we als Zaans klokkenmuseum actief aan het promoten van het verhaal van de oorspronkelijke Zaanse klok – de ‘Zaanlander’ – als cultureel erfgoed dat waardering verdient. De klokken waren wereldwijd immers de eerste in serie vervaardigde huisklokken voor burgers. Dat alles vraagt er als het ware om dat ons Zaanse museum ook aandacht besteedt aan het vreemde verhaal van de ooit alomtegenwoordige Zaanse stijlklok.”
“Momenteel verdwijnen de generaties mensen die hun Zaanse stijlklokjes koesteren als waardevol geschenk, of verfraaiend element van hun woning. Hun nazaten bezien de klokjes meestal als iets uitermate oubolligs wat zij zeker niet in hun interieur willen, maar vermoeden dat ze toch zonde zijn om weg te gooien. Tot zij op Marktplaats ontdekken dat het aanbod daar reusachtig is en de opbrengst vrijwel nihil. Een goed lopende Zaanse stijlklok is hoogstens een paar tientjes waard, het vinden van een koper is momenteel vrijwel onmogelijk. Daardoor komen flink wat mensen op het idee de klokjes aan ons museum te schenken, en soms nemen we die aan.”
“Omdat we op termijn een museale presentatie en publicatie beogen over de productie van Zaanse stijlklokjes (dat gaat zeer moeizaam, vrijwel alle documentatie en kennis is of wordt weggegooid – iedere hulp is dus welkom) nemen we soms de wat meer bijzondere modellen aan als gift. Generiek ogende maar betrouwbaar functionerende exemplaren (meestal van fabrikant Warmink) verkopen we sporadisch aan bezoekers uit Japan, Brazilië, Maleisië, China en vooral India. Vorig jaar bevond zich in een flinke partij half onttakelde en gesloopte Zaanse stijlklokken die zich niet meer lieten herstellen een bijzonder exemplaar (een export Zaanse stijlklok met Delfts blauwe versiering) – waardoor we die partij toch accepteerden. Zelfs die Zaanse stijlklokwrakken laten we bij voorkeur niet in een container eindigen. Duurzaamheid is namelijk niet alleen een actueel politiek thema, het blijkt ook een belangrijke basis voor verwondering en waardering van onze collectie en ons vakgebied in Museum Zaanse Tijd. Veel bezoekers vinden het net als ons team prachtig dat klokken met aandacht vervaardigd zijn, uitermate begrijpelijk én repareerbaar zijn – en ventileren soms ook spontaan hun irritaties over moderne technologie die hen al na een paar jaar in de steek laat. Naar een klok kijken die al driehonderd jaar tikt is confronterend!”
Naast ‘Pimp je Zaanse klok’ is er momenteel een andere ‘interpretatie’-trend op klokgebied: Karlsson Koekoeksklok Modern Cuckoo klok – Jungle Groen – 41×8,5×21,5cm | bol . “Veel van onze bezoekers roepen uit zichzelf al “koekoe!” als ze ons museum betreden, terwijl hier geen enkele koekoeksklok aanwezig is.” Die trend leidde tot de gedachte dat een eigentijdse transformatie van een ooit universele klok met een Zaans karakter een prachtig thema is om met lokale kunstenaars opnieuw vorm te geven onder het motto ‘Pimp je Zaanse klok’!
